İki ana tip pnömokokal aşı bulunmaktadır: polisakkarit pnömokok aşısı ve pnömokokal konjuge aşı. İlk pnömokokal aşı 1977 yılında ruhsat almıştır (14 tip pnömokokal bakteri proteini içermektedir). 1983’te geliştirilmiş pnömokokal aşı kullanıma girmiştir ve 23 tip saflaştırılmış pnömokokal bakteri proteini içermektedir. Bu polisakkarit pnömokok aşısı PPV veya PPV23 olarak adlandırılmaktadır. PPV aşısı 2 yaş ve üzerinde olan ve pnömokokal hastalıklar için risk altında olan kişilerde kullanılmak üzere ruhsatlandırılmıştır.

Pnömokokal konjuge aşı 2000’li yılların başlarında ruhsat almıştır. Bebekler ve küçük çocuklarda (2 yaş altında) kullanılmak üzere ruhsat almıştır. Bu aşı PCV7 veya PCV olarak adlandırılmaktadır (7 tip pnömokokal bakteri proteini içermektedir).

Her iki tip pnömokokal aşı da inaktive (ölü) bakteri aşısıdır. Polisakkarit Pnömokok aşısı (PPV) bakterinin kapsülünü oluşturan polisakkarit (şeker) adı verilen yapıyı içermektedir. PPV23 aşısının içerisinde bulunan 23 tip pnömokok, ciddi (invazif) pnömokok hastalıklarının %88’ine neden olmaktadır. Polisakkarit Pnömokok aşısı (PPV) bacak veya koldan kas içine veya subkutan enjeksiyon şeklinde uygulanmaktadır.

Kimler polisakkarit pnömokok aşısı olmalıdır (PPV):

• 65 yaş ve üzerindeki kişiler
• 2 yaşın üzerinde olan ve kalp hastalığı, orak hücreli anemi, alkolizm, akciğer hastalığı, diabet, siroz veya beyin omurilik sıvı kaçağı olan kişiler
• 2 yaşın üzerinde olan ve enfeksiyonlara karşı vücudun bağışıklık sisteminin direncini zayıflatan bir hastalığı ve özel bir durumu olan kişiler (Hodgkin hastalığı, böbrek yetmezliği, nefrotik sendrom, lenfoma, lösemi, multiple myelom, HIV enfeksiyonu veya AIDS olan, dalağı olmayan veya işlev görmeyenler veya organ nakli yapılan kişiler gibi)
• 2 yaşın üzerinde olan ve vücudun enfeksiyon hastalıklarına karşı direncini azaltan bir ilaç kullanan veya tedavi almakta olan kişiler (örneğin, uzun süreli steroid tedavisi, bazı kanser ilaçları ve radyasyon tedavisi gibi)
Pnömokok aşısının tekrarlanması rutin olarak önerilmemektedir ancak ciddi enfeksiyon geçirmek açısından yüksek risk altındaki kişilere tek bir kez olmak üzere bir tekrar doz PPV23 önerilmektedir. Örneğin ilk doz PPV aşısını 65 yaşından önce olan kişiler, 65 yaşından sonra, bir önceki dozdan sonra beş yıl geçtiyse ikinci doz PPV aşısı olmalıdırlar. Benzer şekilde 2 yaşından büyük olan ve kalp hastalığı, diabet, HIV enfeksiyonu gibi uzun süreli sağlık problemleri olan kişiler, ilk dozdan sonra beş yıl ve daha uzun bir süre geçtiyse ikinci doz PPV aşısı olmalıdırlar.

Yüksek risk altındaki çocuklar (orak hücreli anemisi olanlar, HIV/AIDS, diabeti olanlar gibi), bebekliklerinde tam seri PCV aşılarını olmuş olsalar bile, iki yaş ve üzerinde (son PCV dozundan sonra en az iki ay geçmiş olması koşuluyla) bir doz PPV aşısı olmalıdırlar.

Huzurevlerinde kalan 65 yaş ve üzerindeki herkes PPV aşısı ile aşılanmalıdır. Huzurevlerine kayıt yapılırken bu kişilerin PPV aşısı ile aşılanmış olmalarının kontrol edilmesi prosedürü kolaylaştıracaktır. Kişilerin daha önce aşılanmamış olmaları ya da aşılanıp aşılanmadıklarını hatırlamıyor olmaları durumunda bu kişiler aşılanmalıdır.

PPV aşısının hamile kadınlardaki güvenilirliği araştırılmamıştır. Bu nedenle PPV aşısının sağlıklı hamile kadınlara uygulanması önerilmemektedir. Ancak teorik bilgilerimize göre inaktive (ölü) aşılar gebelikte 2. veya 3. trimesterde medikal yararı gözetilerek kullanılabilmektedir.

PPV de PCV de çok güvenilir aşılardır. Pnömokok polisakkarid aşısı için (PPV23), aşılanan kişilerin %30-50’sinde aşı yerinde kızarıklık ve ağrı gibi çok hafif yan etki görülür. Yine aşılanan kişilerin %1’inden azında ateş, kas ağrıları veya daha ağır lokal yan etki (aşı yerinde kızarıklık, ağrı, şişlik gibi) görülebilir.
Genel olarak, PPV ciddi (invazif) hastalıkları önlemede %60-70 etkindir. Yaşlılar ve altta yatan hastalığı olan kişilerde bağışıklık sisteminin zayıflaması nedeniyle aşıya karşı gelişen cevap da bir miktar daha azalmaktadır. Ancak bu kişilerin aşılanmaları önerilmektedir çünkü bu kişilerde ciddi (invazif) pnömokok enfeksiyonu geçirme ihtimali de daha yüksektir.

T.C. Sağlık Bakanlığı Pnömokok Aşısı Önerileri (2008):

Pnömokok aşısı bedeli (polisakkarit); iki yaş üstü çocuklarda ve erişkinlerde, aspleni, dalak disfonksiyonu, splenektomi (medikal, cerrahi ve otosplenektomi) yapılan veya planlanan olgular, orak hücre hastalığı, çölyak sendromu, immünsupresif tedavi, radyasyon tedavisi, organ transplantasyonu ve HIV tüm evreleri dahil tedaviye veya hastalıklara bağlı immün yetmezlik ve immün baskılanma durumları, kronik renal hastalık ve nefrotik sendrom, kronik kalp hastalıkları, astım dahil kronik akciğer hastalıkları, siroz dahil kronik karaciğer hastalıkları, diabetes mellitus dahil herhangi bir kronik metabolik hastalığı, hemoglobinopati, doğuştan ve edinilmiş kraniyal defektler ve dermal sinüsler dahil beyin omurilik sıvısı sızıntısına sebep olan durumlarda, hastalıklarını belirten sağlık raporuna dayanılarak tüm hekimlerce reçete edilmesi halinde 5 yılda bir ödenmektedir. 65 yaş ve üzerindeki kişilere rapor aranmaksızın beş yılda bir defa olmak üzere bedelleri ödenmektedir. 

Amerikan Bağışıklama Danışma Komitesi (ACIP) yukarıdaki risk gruplarına ek olarak sigara içenlerde de Ekim 2008 tarihinden itibaren polisakkarit pnömokok aşısı yapılmasını önermektedir.

Kimler pnömokok aşısı olmamalıdır?: bir doz aşı uygulandığında alerjik reaksiyon gelişen kişiler diğer doz aşıyı olmamalıdır. Orta veya ağır hastalık geçirmekte olan kişiler pnömokok aşısı ile aşılanmalarını hastalıkları düzelene kadar ertelemelidirler. Hamilelere ilk 3 ayda uygulanmamalıdır. Pnömokok aşısı pnömokok hastalıklarına neden olmaz.